Türkiye'nin Çip Serüveninde Yeni Perde: Yongatek Çelik

Yarım Asırlık Bir Hikaye: TESTAŞ'tan Günümüze

"Yerli çip" söylemi son yıllarda sıkça duyuluyor ancak bu hikaye aslında çok daha eskiye, tam 50 yıl öncesine dayanıyor. 1970'lerin sonunda dünya transistör ve entegre devre etrafında yeniden şekillenirken Türkiye de bu yarışa girdi. TESTAŞ olarak bilinen fabrika, Samsung ve Tayvan'ın yarı iletken yatırımlarıyla neredeyse aynı dönemde hayata geçirildi.

İlk Adım: TESTAŞ'ın Kuruluşu

1976 yılında 100 milyon TL sermaye ile kurulan TESTAŞ (Türkiye Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş.), Türkiye'nin yarıiletken çağını ıskalamama iddiasının somut karşılığıydı. Yarı özel bir yapıyla tasarlanan şirket, kamu güvencesi ile özel sektör esnekliğini bir araya getirmeyi hedefliyordu.

• Ankara'da çip ve transistör üretimi
• Aydın'da paketleme ve pasif bileşen üretimi
• Amerikan Exar firmasından teknoloji transferi
• Lisans altında yarı iletken üretim hedefi

YİTAL: Kalıcı Bir Miras

TESTAŞ'ın en kalıcı çıktılarından biri 1980'lerin başında yarıiletken araştırma kolu olarak kurulan YİTAL oldu. Daha sonra TÜBİTAK BİLGEM bünyesine katılan YİTAL, bugün halen Türkiye'nin yarı iletken teknolojileri alanındaki en önemli araştırma merkezlerinden biri olarak faaliyetlerini sürdürüyor.

Kaybedilen Fırsat: Samsung Ortaklığı

1980'lerin sonunda yaşanan belki de en acı fırsat kaybı Samsung ortaklığıydı. Canovate Yönetim Kurulu Başkanı Can Gür'ün aktardıklarına göre:

Samsung, Türkiye'de yeni bir yarı iletken fabrikası kurmayı ciddi şekilde değerlendiriyordu. Ankara ve Aydın tesisleri incelendi, değerlendirme olumlu çıktı. Ancak 20 milyon dolarlık tevsi yatırımının sadece 5 milyon dolarlık kısmının Türkiye tarafından karşılanması gerekiyordu.

Özelleştirme kapsamındaki TESTAŞ için "bir kuruş bile harcayamayız" denildi ve ortaklık başlamadan bitti.

Bugün küresel çip pazarının yüzde 10,5 paya sahip en büyük aktörlerinden biri olan Samsung'un, o yıllarda Türkiye'yi ciddi biçimde değerlendirmiş olması, kaçırılan fırsatın büyüklüğünü gösteriyor.

---

Yeni Dönem: HIT-30 ve Yongatek Çelik

5 Milyar Dolarlık Yatırım

Türkiye'nin yeni çip hikayesi "HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı" ile yazılıyor. HIT-ÇİP Çağrısı için ayrılan 5 milyar dolar bütçeyle amaç:

• 65 nanometre ve daha ileri teknolojide üretim kapasitesi
• Yüzde 30'a kadar sermaye katkısı
• Yüzde 10'a varan hibeler
• Yüzde 80'e varan vergi teşviki
• Yatırım yeri tahsisi ve istihdam destekleri

Mevcut Durum ve Projeler

Türkiye'de halihazırda sınırlı da olsa çip üretimi yapılıyor:

• Çakıl: TÜBİTAK Bilgem ve ASELSAN'ın savunma sanayii için geliştirdiği çip
• YONCA: TÜBİTAK Bilgem'in 16 nm FinFET çip projesi
• Çentik: Yongatek'in Arçelik ile seri üretim anlaşması imzaladığı çip

---

Çelik: Türkiye'nin Yeni Umut Işığı

Proje Detayları

2014'ten beri faaliyet gösteren Yongatek, Beko ile birlikte HIT-30 programı kapsamında mikrodenetleyici (MCU) geliştiriyor. CEO Ali Baran'a göre:

• Ar-Ge süreci büyük ölçüde tamamlanmış durumda
• Seri üretim 2026 yılında başlayacak
• Sadece Beko'nun yıllık ihtiyacı yaklaşık 30 milyon MCU
• Savunma, robotik ve IoT dahil edildiğinde 50 milyon adete ulaşabilir

Teknik Özellikler

Çelik MCU, Türkiye için teknik ve stratejik açıdan bir ilki temsil ediyor:

• Mimari: 32 bit RISC-V tabanlı
• Frekans: 48 MHz
• Avantaj: Açık kaynaklı mimari sayesinde lisans maliyetlerinden arındırılmış
• Güvenlik: ARM tabanlı çözümlere bağımlılıktan kurtuluş

Donanım Özellikleri:

• PWM motor kontrol modülleri
• ADC sensör okuyucular
• Timer ve watchdog güvenlik sistemleri
• UART, I2C ve SPI haberleşme protokolleri
• IoT gereksinimleri için tasarlanmış yapı

Geliştirme Süreci

Yongatek, ASIC üretimine geçmeden önce tasarımı FPGA üzerinde doğruladı:

• Dijital prototip aşaması tamamlandı
• Tüm çekirdek doğrulama demoları yüzde 100 başarılı
• Tam donanımlı değerlendirme kartı hazır
• PMOD uyumlu bağlantılar
• IMU, ADC, DAC, EEPROM entegrasyonu
• RS485 ve UART haberleşme arayüzleri
• Entegre hata ayıklayıcı

---

Geleceğe Yönelik Projeler

FPGA Üretimi

Yongatek'in yol haritası MCU'larla sınırlı değil. Ali Baran, savunma sanayiinde kullanılan FPGA'ların kritik darboğaz haline geldiğini belirtiyor:

"Olası tedarik kısıtlamaları Türk savunma sanayii üzerinde ciddi etkiler yaratabilir. Bu nedenle yabancı firmalar ve bir Avrupa konsorsiyumu ile kendi FPGA'larımızı geliştirmek için iş birliği yapıyoruz."

Hedef: ABD'li Xilinx'in orta seviye 1-2 FPGA sınıfındaki çözümlerini Türkiye'de üretebilecek altyapı kurmak.

Yapay Zeka Çipleri

Akıllı kameralar ve akıllı şehir güvenlik uygulamaları için yapay zeka çipleri geliştiriliyor:

• 12 nm üretim süreci
• Hem yerli hem uluslararası müşteriler hedeflenmiş
• 2027-2028 dönemi seri üretim hedefi
• Muhtemelen TSMC tarafından üretilecek

5G NTN Altyapı Çipleri

Gelecekte 5G non-terrestrial network (NTN) altyapılarında kullanılacak çipler üzerinde de çalışmalar devam ediyor.

---

Neden RISC-V ve MCU?

RISC-V'nin Stratejik Önemi

Yongatek'in Çelik çipinde RISC-V mimarisini tercih etmesi tesadüf değil:

• Açık kaynaklı: ARM veya x86 gibi kapalı sistemlerin aksine özgür
• Özelleştirilebilir: İhtiyaca göre sadeleştirme ve geliştirme imkanı
• Lisans maliyeti yok: Telif ödemeleri ortadan kalkıyor
• Jeopolitik güvenlik: Herhangi bir ülke veya şirketin tekeline bağlı değil

ARM Riski: Örneğin Huawei, ABD yaptırımları nedeniyle ARM'ın hazır çekirdeklerini kullanamıyor. RISC-V bu tür risklere karşı stratejik bir alternatif sunuyor.

MCU'ların Kritik Rolü

Mikrodenetleyiciler modern teknolojinin en yaygın halkasını oluşturuyor:

• Beyaz eşyadan otomotive milyonlarca üründe kullanılıyor
• Her motor kontrolü, sensör okuma, güç yönetimi MCU üzerinden çalışıyor
• IoT cihazlarının temel bileşeni
• Savunma sanayiinde vazgeçilmez

MCU'ları sadece "beyaz eşya ürünü" olarak görmemek gerekiyor. Buradan elde edilen bilgi ve tecrübe, ileride otomotiv, savunma ve havacılık sanayiine de uzanabilir.

---

Küresel Bağlamda Türkiye

Çelik, küresel yarı iletken dünyası için henüz dikkat çekici bir ürün olmayabilir, ancak Türkiye için büyük önem taşıyor. Dünyanın en büyük beyaz eşya üreticilerinden biri olan Türkiye, bu alandaki çip ihtiyacını yerli olarak karşılayarak:

• Dışa bağımlılığı azaltacak
• Teknolojik birikim oluşturacak
• Savunma sanayiine kritik girdi sağlayacak
• İleride daha gelişmiş çiplere geçiş altyapısı kuracak

TESTAŞ'tan Alınacak Dersler

1976'da Taiwan hükümeti yarı iletken teknolojisini başlattığında ve 1987'de TSMC'yi kurduğunda, Türkiye de TESTAŞ ile aynı yola çıkmıştı. Ancak:

• Bürokratik gecikmeler
• Yatırım sürekliliğinin sağlanamaması
• 1980 sonrası değişen siyasi iklim
• Teknoloji yenilemelerinin yapılmaması
• 13 yıl gecikmeyle tamamlanan temiz oda tesisleri
• Demode kalan 3 inç wafer teknolojisi

Tüm bunlar TESTAŞ'ı rekabet şansından mahrum bıraktı. Bugün Taiwan ve Güney Kore dünya devleri arasındayken, biz yeniden baştan başlamak zorundayız.

---

Sonuç

Türkiye'nin çip serüveni acı kayıplarla dolu bir hikaye. 1976'da başlayıp 1990'larda kaybedilen fırsat, ülkeyi 50 yıl geriye götürdü. Ancak bugün HIT-30 programı ve Yongatek Çelik ile yeni bir sayfa açılıyor.

Bu sefer başarılı olmak için:

• Siyasi istikrar ve süreklilik şart
• Bürokratik engellerin kaldırılması gerekiyor
• Teknoloji takibinin düzenli yapılması lazım
• Özel sektör dinamizmiyle yönetim gerekli
• Uzun vadeli planlama ve sabır şart

Çelik, küresel ölçekte küçük bir adım gibi görünebilir, ancak Türkiye için dev bir sıçrama potansiyeli taşıyor. 50 yıl önceki hataları tekrarlamamak, bu kez yolun sonuna kadar gitmek zorundayız.

Kaynaklar:

• TESTAŞ tarihi ve Samsung ortaklığı - Ekonomi Gazetesi / Can Gür röportajı
• Yongatek Çelik projesi detayları - Daily Sabah
• HIT-30 programı ve Türkiye çip stratejisi - DonanımHaber
• Yongatek şirket bilgileri - yongatek.com

Not: Bu içerik, Türkiye'nin yarı iletken sektöründeki geçmişi ve geleceği hakkında bilgilendirme amaçlıdır. Teknolojik gelişmeler hızla değiştiğinden, güncel bilgiler için resmi kaynaklara başvurulması önerilir.